วันก่อนรู้จักของดีเมืองอีสานกันแล้ว วันนี้อยากให้รู้จัก เสน่ห์อีสานบ้านเฮาอีกอย่างคือ “โปงลาง”  หลายคนอาจยังไม่รู้จักที่มาที่ไปของโปงลาง ฟังเสียงเพลงจากโปงลางแล้ว มาดูกันเลยค่ะ

หมากกลิ้งกล่อม หรือ โปงลาง

ยังมีเครื่องดนตรีอีกประเภทหนึ่งซึ่งมีลักษณะวิธีการบรรเลงคล้ายกับระนาดเอก คือนำท่อนไม้หรือกระบอกไม้มาร้อยติดกันเป็นผืนและใช้ไม้ตีเป็นทำนองเพลง แขวนตี กับเสาบ้าง ขึงบนรางบ้าง หรือบางทีก็ผูกติดกับตัวผู้บรรเลง เครื่องดนตรีชนิดนี้พบทั่ว ไปในหลายประเทศ สำหรับในประเทศไทยพบในแถบภาคอิสานและเรียกเครื่องดนตรี นี้หลายชื่อด้วยกันเช่นเรียกว่า หมากกลิ้งกล่อม, หมากขอลอ หรือ หมากโปงลาง เป็นต้น

หมากกลิ้งกล่อม

ป็นเครื่องดนตรีโบราณมีชื่อเรียกหลายอย่างเช่น ระนาดยักษ์, ระนาดอิสาน, หมากขอลอ, หมากโปงลาง ที่ได้ชื่อว่า หมากขอลอ เพราะเวลาเคาะแต่ละลูกมีเสียงดังกังวานคล้าย ขอลอ(หมายถึง เกราะ ในภาษาอิสาน) ส่วนคำว่า โปงลาง นั้นเดิมเป็นคำที่ใช้เรียก กระดึงสัมริด ที่ใช้แขวนคอวัวในสมัย โบราณ

ที่เรียกกระดึงนี้ว่าโปงลางคงเรียกตามเสียงที่ได้ยิน ต่อมามีผู้นำชื่อนี้ไปตั้งเป็นชื่อ ลายแคน (การบรรเลงแคน) ที่เป่าเลียนเสียงโปงลางที่ผูกคอวัวเรียกว่า ลายโปงลาง และที่เรียกว่าหมากกลิ้งกล่อมก็เพราะเป็นเครื่องดนตรีที่มีเสียงไพเราะ สามารถกล่อมให้ผู้ฟังมีความเคลิบเคลิ้มเพลิดเพลินได้

หมากกลิ้งกล่อม นิยมทำจาก ไม้มะหาด หรือ ไม้หมากเหลื้อม เพราะเป็นไม้ที่มี ความอยู่ตัวมากกว่าไม้อื่นๆ วิธีการทำเอาไม้มาถากเหลาให้ได้ขนาดลดหลั่นกันตามเสียง ที่ต้องการในระบบ 5 เสียง หมากกลิ้งกล่อม 1 ชุดจะมีจำนวนประมาณ 12 ลูกใช้เชือกร้อยรวมกันเป็นผืน เวลาตีต้องนำปลายเชือกด้านหนึ่งไปผูกแขวนไว้กับเสาในลักษณะห้อยลงมา ส่วนปลายเชือกด้านล่างจะผูกไว้กับขาหรือเอวของผู้ตี วิธีตีแบบนี้มีลักษณะคล้ายคลึงกับเครื่องดนตรีของเวียตนามที่เรียกว่า ตาตัง (น่าสังเกตว่าชื่อของเครื่องดนตรีชนิดนี้น่าจะตั้งโดยการเลียนเสียงที่เกิดขึ้นเช่นเดียวกับคำว่า โปงลาง) ปัจจุบันการบรรเลงโปงลาง นิยมทำเสาและที่ผูกผืนเป็นแบบชุดสำเร็จรูป

จากภาพเครื่องดนตรีชวาซึ่งปรากฏในหนังสือ Music in Java vol 2 ของ J. Kunst พบเครื่องดนตรีตระกูลเดียวกับอังกะลุงอยู่ 2 ชนิดคือชนิดที่ตีด้วยไม้และชนิดที่เขย่าด้วยมือ ชนิดที่ตีด้วยไม้นั้นใช้กระบอกไม้ไผ่ที่บากได้เสียงตามต้องการประมาณ 12 กระบอกนำมาเรียงกันในแนวตั้งโดยติดไว้กับราวหันด้านใดด้านหนึ่งขึ้นบนหรือลงล่างก็ได้แต่ต้องให้เหมือนกัน ใช้ตีด้วยไม้ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับไม้ตีระนาดของไทย

ยังมีเครื่องดนตรีชวาอีกชนิดหนึ่งเรียกว่า”ชาลุง” (Chalung) ตัวลูกที่ใช้ตีหรือกระบอกมีลักษณะคล้ายคลึงกับอังกะลุงรวมทั้งวัสดุและวิธีทำก็ไม่แตกต่างกับอังกะลุงแต่วิธีการนำกระบอกมารวมเป็น เครื่องดนตรีนั้นต่างกัน การทำชาลุงนั้นเมื่อตัดไม้ไผ่เป็นท่อนและบากจนได้เสียงครบ ตามที่ต้องการแล้วก็นำมาผูกรวมกันเป็นผืนๆ 12 กระบอก คล้ายกับผืนระนาดของไทย และนำไปขึงกับรางหรือจะนำไปขึงกับอะไรก็ได้ ส่วนไม้ตีมี 2 ชนิดคือ ชนิดแรกคล้าย ไม้ตีระนาดของไทย ชนิดที่สองคล้ายไม้ตีโปงลางในวงพื้นบ้านภาคอิสานของไทย

วิธีการเทียบเสียง หมากกลิ้งกล่อม ทำโดยการเหลาไม้ให้ได้ขนาดและเสียงตาม ต้องการ ยิ่งเหลาให้ไม้เล็กลงเท่าใดเสียงก็จะยิ่งสูงขึ้นซึ่งแตกต่างจากระนาดในปัจจุบัน ที่มีเจ็ดเสียงและมีการปรับแต่งเทียบเสียงด้วยการใช้ ตะกั่วผสมขี้ผึ้ง ถ่วงใต้ผืนระนาด เพื่อให้ได้ระดับเสียงและคุณภาพเสียงที่ต้องการ การบรรเลงหมากกลิ้งกล่อมหรือโปง ลางนิยมใช้ผู้บรรเลงสองคนต่อเครื่องดนตรีหนึ่งชิ้น แต่ละคนใช้ไม้ตี 2 อัน คนหนึ่งตี เสียงเสพ โดยตี 2 เสียงของเสียง ติดสูตรลายแคน ส่วนอีกคนหนึ่งตีเป็นทำนองเพลง การเรียกชื่อเพลงที่บรรเลงด้วยโปงลางมักจะเรียกตามลักษณะและลีลาของเพลงโดยการ สังเกตจากสภาพของธรรมชาติที่อยู่รอบๆตัวเช่นเพลง “ลายนกไซบินข้ามทุ่ง” หรือเพลง “ลายกาเต้นก้อน” เป็นต้น

โปงลางนั้นนอกจากจะใช้บรรเลงตามลำพังแล้ว ยังนิยมใช้บรรเลงเป็นวงร่วมกับ เครื่องดนตรีอื่นๆเช่น พิณ แคน กลอง เพื่อการฟังและใช้บรรเลงประกอบการฟ้อนพื้น บ้านอิสานได้เป็นอย่างดี ต่อมาภายหลัง อาจารย์เปลื้อง ฉายรัศมี ซึ่งเป็นศิลปินแห่งชาติ และเป็นอาจารย์พิเศษของวิทยาลัยนาฏศิลป์จังหวัดกาฬสินธุ์ ได้ประยุกต์วงโปงลางขึ้นใหม่ โดยนำกระดึงผูกคอวัวที่เป็นโลหะมาแขวนเรียงแทนลูกโปงลางเดิมที่ทำด้วยไม้ ทำให้เกิดมิติของเสียงที่แตกต่างจากการบรรเลงโปงลางแบบเดิม นับเป็นต้นแบบของ การพัฒนาโปงลางในระยะต่อมา เช่นการทำลูกโปงลางด้วยแผ่นทองเหลืองขนาดต่างๆ รวมถึงการนำเอาไม้ไผ่มาเหลาให้มีขนาดลดหลั่นกัน ทำให้ได้เสียงที่ทุ้มและนุ่มนวลขึ้น

ข้อมูลจากนี่ค่ะ  http://www.culture.go.th

About Sindy Siri Noi

I still believe and ready

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s